O dialektyce marksistowskiej – Osjan Wagner

Rozdział pierwszy

MATERIALIZM DIALEKTYCZNY — ŚWIATOPOGLĄD PARTII MARKSISTOWSKO-LENINOWSKIEJ

Marksizm jest nauką o prawach rozwoju przyrody i społeczeństwa, o rewolucji uciskanych i wyzyskiwanych mas, o zwycięstwie socjalizmu we wszystkich krajach, nauką o budownictwie społeczeństwa komunistycznego.

Marksizm jest w pełni rozwiniętym i wszechstronnym rewolucyjnym światopoglądem partii klasy robotniczej. Obejmuje on zarówno dziedzinę praw rządzących rozwojem przyrody, jak i społeczeństwa, wszystkie dziedziny wiedzy teoretycznej i działalności praktycznej, zmierzające do rewolucyjnego przekształcenia świata.

Nauka marksistowska posiada olbrzymie znaczenie międzynarodowe, jej zasadami kierują się w swej walce o lepszą przyszłość wszystkie partie komunistyczne i robotnicze świata.

Marksizm, w przeciwieństwie do wszystkich innych systemów, wiernie odzwierciedla ogólne prawa rządzące obiektywną rzeczywistością, daje jedyne naukowe wyjaśnienie rozwoju przyrody i społeczeństwa i dlatego jest o; n jedynym naukowym światopoglądem, który musi zwyciężyć i stać się powszechnie panującym na całym świecie.

SPOŁECZNO-EKONOMICZNE PODŁOŻE MARKSIZMU

Marksizm jako teoria i praktyka rewolucyjnego ruchu robotniczego jest ideologicznym odzwierciedleniem interesów proletariatu.

Stanowi on wytyczną dla walki klasy robotniczej i uczy, jak obalić ustrój kapitalistyczny, jak wziąć władzę w swe ręce, jak walczyć o utrzymanie i umocnienie tej władzy, jak budować społeczeństwo socjalistyczne i komunistyczne.

Aby jednak obalić kapitalizm, trzeba poznać prawa jego rozwoju i upadku.

Dlatego też marksizm jako nauka mógł powstać dopiero wówczas, gdy w przodujących krajach ukształtował się i dojrzał kapitalistyczny sposób produkcji, gdy ujawniły się zasadnicze sprzeczności ustroju kapitalistycznego.

Wraz z burzliwym rozwojem wielkiego przemysłu rośnie i rozwija się burżuazją. Ale ze wzrostem burżuazji następuje automatycznie wzrost i rozwój proletariatu. Burżuazja bowiem nie może istnieć i rozwijać się bez istnienia i rozwoju proletariatu. Proletariat jednak rośnie nie tylko liczebnie; wskutek koncentracji produkcji następuje koncentracja coraz to większych mas robotniczych w poszczególnych zakładach.

Rozwój historyczny prowadzi w sposób nieunikniony do konsolidacji klasy robotniczej. Robotnicy zaczynają występować wspólnie, jednoczą się w zrzeszenia do walki przeciw potęgującemu się wyzyskowi i uciskowi burżuazji. Walka oddzielnych grup robotników, robotników poszczególnych miejscowości i okręgów łączy się coraz bardziej i przerasta w ogólnokrajową walkę klasową. Walka przeciw poszczególnym kapitalistom przerasta w walkę przeciw całej klasie kapitalistycznej i państwu kapitalistycznemu. Wspólna praca i konieczność wspólnej walki wyrabiają w proletariacie coraz większą dyscyplinę, zorganizowanie, wytrzymałość i hart. Proletariat kształtuje się jako samodzielna klasa społeczna. Uświadamia on sobie coraz głębiej swe podstawowe interesy klasowe, organizuje własną partię polityczną, która kieruje jego walką.

W miarę rozwoju kapitalizmu staje się coraz wyraźniejsza i zaostrza się coraz bardziej zasadnicza sprzeczność systemu kapitalistycznego, sprzeczność między społecznym charakterem wytwarzania a prywatno-kapitalistycznym charakterem przywłaszczania produktów pracy. Ta zasadnicza sprzeczność ustroju kapitalistycznego wyraża się w rosnącym antagonizmie między pracą a kapitałem, między proletariatem a burżuazją. Wraz z rozwojem kapitalizmu rośnie sprzeczność interesów tych podstawowych antagonistycznych klas społeczeństwa kapitalistycznego, rozwija się i zaostrza walka klasowa. Walka ta jest w początkowym okresie żywiołowa i ślepa. Robotnicy, nie znając przyczyn swej nędzy, upodlenia, niszczą maszyny, gdyż nie posiadają jeszcze socjalistycznej teorii, która by oświetliła im drogę walki, wskazała przyczyny zła i drogi wyjścia.

Ale wystąpienie na arenę dziejową realnej siły — proletariatu — zdolnej podjąć walkę z kapitalizmem, pójść do szturmu na kapitalizm i obalić go, czyni koniecznym pojawienie się ideologii, która by zespoliła się z żywiołowym ruchem robotniczym i podniosła go do poziomu świadomego ruchu klasowego, a mianowicie marksizmu.

Dopiero wniesienie świadomości socjalistycznej do żywiołowego ruchu robotniczego, zespolenie ruchu robotniczego z teorią marksistowską, stwarza możliwość zwycięstwa klasy robotniczej.

Ideologia socjalistyczna nie zrodziła się i nie mogła się zrodzić z żywiołowego ruchu robotniczego, lecz została wniesiona doń z zewnątrz.

Ideologia socjalistyczna zrodziła się na gruncie konfliktu między siłami wytwórczymi a kapitalistycznymi stosunkami produkcji, na gruncie nowych potrzeb materialnego rozwoju społeczeństwa, wymagających zastąpienia kapitalistycznych stosunków produkcji przez socjalistyczne, na gruncie doświadczenia walki proletariatu przeciw systemowi kapitalistycznemu, w wynikli rozwoju nauki i uogólnienia wszystkich jej zdobyczy.

TRZY ŹRÓDŁA I TRZY CZĘŚCI SKŁADOWE MARKSIZMU

Ideologia marksistowska, tak jak każda ideologia, nie zrodziła się w pustce ideologicznej, lecz nawiązała do istniejącego dorobku myśli ludzkiej, w którym znalazła punkt wyjścia dla dalszego swego rozwoju. Jako ideologia rewolucyjna, marksizm nie nawiązał bezkrytycznie do najwyższych osiągnięć ideologicznych przeszłości, lecz poddał je wszechstronnej krytyce. Ale bazą wyjściową mógł być dla nauki marksistowskiej tylko ten dorobek wiedzy, jaki twórcy marksizmu zastali, rozpoczynając swoją działalność naukową i rewolucyjną.

Lenin, mówiąc o źródłach marksizmu, podkreśla, że marksizm nie powstał „…na uboczu od głównego szlaku rozwoju cywilizacji światowej”1. Przeciwnie, nauka Marksa powstała jako kontynuacja dorobku najwybitniejszych przedstawicieli nauki światowej, jest ona spadkobierczynią wszystkiego, co najlepsze i najbardziej pozytywne w dorobku ludzkości w XIX w. — w postaci niemieckiej filozofii, angielskiej ekonomii politycznej i francuskiego socjalizmu. Lenin pisze:

Marks kontynuował i w sposób genialny w pełni rozwinął trzy główne prądy ideowe XIX w., należące do trzech najbardziej przodujących krajów ludzkości: klasyczną filozofię niemiecką, klasyczną angielską ekonomię polityczną i francuski socjalizm wespół z francuskimi teoriami rewolucyjnymi w ogóle 2.

Spośród różnych dziedzin ideologii, które były podstawą i źródłem marksizmu, wyróżniają się więc, jak widzimy, najbardziej zasadnicze i istotne trzy źródła, wymienione wyżej przez Lenina, a mianowicie: klasyczna filozofia niemiecka, klasyczna ekonomia polityczna angielska i socjalizm utopijny. Zacznijmy od ekonomii politycznej.

Ekonomia polityczna to podstawowa część składowa marksizmu. Marks najwięcej czasu poświęcił swemu wiekopomnemu dziełu — „Kapitałowi”, w którym dał wszechstronną naukową analizę systemu kapitalistycznego.

W oparciu o analizę kapitalizmu i jego sprzeczności Marks i Engels odkryli prawa rozwoju systemu kapitalistycznego i doszli do przekonania o konieczności upadku kapitalizmu i zbudowania na jego gruzach systemu socjalistycznego oraz do wniosku, że proletariat jest tą klasą, której misją historyczną jest stać się grabarzem kapitalizmu i twórcą nowego ustroju socjalistycznego.

Szczytowym osiągnięciem klasycznej angielskiej ekonomii politycznej jest teoria, że wszelka wartość jest wytworem pracy ludzkiej, czyli że wielkość wartości należy mierzyć ilością włożonej pracy. Ale na tym nawet czołowi ekonomiści burżuazyjni, Smith i Ricardo, stanęli i dalej pójść nie mogli. Burżuazyjną ekonomia polityczna zaczęła kostnieć, dreptać w miejscu, a nawet cofać się, gdyż dalszy krok naprzód oznaczałby odkrycie, że źródłem wszystkich bogactw kapitalistów jest praca klasy robotniczej i jej wyzysk, a do takiego stwierdzenia burżuazyjni uczeni nie byli zdolni — nie pozwalały na to klasowe interesy burżuazji.

Marks oparł się na wynikach badań klasyków angielskiej ekonomii burżuazyjnej. Nie przejmując mechanicznie ich wywodów, poddał głębokiej i wszechstronnej krytyce teorię angielskiej klasycznej ekonomii politycznej, stworzył zupełnie nowy system, przeciwstawny wszystkim dotychczasowym systemom ekonomicznym, dzięki odkryciu praw rządzących ekonomicznym rozwojem społeczeństwa przekształcił ekonomię polityczną w rzeczywistą naukę. Nauka ta stała się bojowym orężem ideologicznym klasy robotniczej i szerokich mas pracujących w ich walce o wyzwolenie.

Kamieniem węgielnym nauki ekonomicznej Marksa, najbardziej istotnym elementem tego, co wniósł on nowego do ekonomii politycznej, jest teoria wartości dodatkowej. Marks odkrył prawo wartości dodatkowej, prawo powstawania i wzrostu zysku kapitalistycznego, które jest podstawowym prawem ekonomicznym kapitalizmu, gdyż określa wszystkie podstawowe cechy produkcji kapitalistycznej.

Konsekwencją odkrycia tego prawa jest wniosek, że wszelkie bogactwa kapitalistów, zysk kapitalistyczny, pochodzą z wyzysku klasy robotniczej. Teoria wartości dodatkowej jest punktem wyjścia dla zrozumienia takich zagadnień, jak akumulacja i koncentracja kapitału, względne i bezwzględne zubożenie klasy robotniczej, kryzysy ekonomiczne itp.

Nauka ekonomiczna Marksa jest więc nawiązaniem do najwyższych osiągnięć współczesnej mu myśli ekonomicznej i ich kontynuacją; równocześnie jednak Marks k Engels krytycznie przetworzyli osiągnięcia przodujących ekonomistów burżuazyjnych, wyłuskali wszystko, co pozytywne, odrzucili zaś wszystko to, co reakcyjne i nienaukowe. Stworzyli oni nową ekonomię polityczną, która stanowi jakościowo nowy system, zasadniczo różny i przeciwstawny wszystkim systemom burżuazyjnym.

Drugą podstawową częścią składową marksizmu jest naukowy socjalizm. Naukowy socjalizm stanowi, podobnie jak marksistowska ekonomia polityczna, przewrót rewolucyjny w dziejach myśli ludzkiej. Ale będąc rewolucją, będąc czymś zupełnie nowym i zasadniczo przeciwstawnym wszystkiemu, co w tej dziedzinie zostało dotychczas osiągnięte, socjalizm naukowy jest jednocześnie kontynuacją szczytowych osiągnięć przeszłości, tkwi korzeniami w przeszłości. Rozwinął się on w oparciu o socjalizm utopijny XIX w., o systemy Fouriera, Saint-Simona i Owena.

Stroną pozytywną utopistów była nieubłagana krytyka systemu kapitalistycznego. Krytyka ta jednakże sprowadzała się do demaskowania niesprawiedliwości ustroju burżuazyjnego, była tylko moralnym protestem przeciw tej niesprawiedliwości. Nie była to zatem naukowa krytyka kapitalizmu, nie wykrywała bowiem istoty i praw rozwoju kapitalizmu.

Gorzej jeszcze przedstawiała się sprawa, jeśli idzie o wyjście, które wskazywał socjalizm utopijny, jeśli idzie o program działania. Tutaj wystąpiła zupełna niedojrzałość socjalizmu utopijnego.     

Utopiści w oderwaniu od jakichkolwiek podstaw naukowych wymyślali sprawiedliwe systemy ustrojowe i chcieli, drogą przekonywania „możnych tego świata” o wyższości tych systemów pozyskać ich poparcie, a nawet postawić ich na czele budownictwa tych ustrojów. Nie widzieli oni i nie rozumieli konieczności walki z ustrojem kapitalistycznym, konieczności obalenia siłą systemu, który rodzi nędzę mas, oraz zbudowania nowego sprawiedliwego ustroju, a co za tym idzie, nie potrafili wskazać klasy społecznej, zdolnej do wykonania tego historycznego zadania.

Socjalizm utopijny był wytworem sytuacji historycznej, w jakiej rozwijał się młody, stawiający dopiero pierwsze swe kroki proletariat. Socjalizm ten jako system był fantastyczny i tak niedojrzały, jak niedojrzała była jeszcze wówczas klasa robotnicza Niedojrzałości produkcji kapitalistycznej, niedojrzałym stosunkom klasowym powiada Engels — odpowiadały niedojrzałe teorie.

Marks nawiązał do socjalistów-utopistów i znalazł w ich działalności punkt wyjściowy; o tyle tylko socjalizm marksistowski może być uważany za kontynuację poprzednich systemów socjalistycznych. Ale Marks poddał ostrej krytyce poglądy utopijnego socjalizmu. Wykazał on, że fałszywe są poglądy, jakoby o rozwoju społeczeństwa decydowała genialna myśl, idea wodzów czy bohaterów, jakoby sprawiedliwe systemy ustrojowe można było wymyślać i budować niezależnie od panujących warunków, jakoby kapitalistyczny system można było zmienić bez walki, bez obalenia go siłą. O rozwoju społeczeństwa decydują materialne warunki bytu społecznego, a w ostatniej instancji sposób produkcji dóbr materialnych i jego rozwój; ustrój socjalistyczny można zbudować tylko w wyniku rewolucyjnego obalenia kapitalizmu w drodze walki klasowej proletariatu, prowadzonej w oparciu o znajomość i wykorzystanie obiektywnie działających praw rozwoju społeczeństwa.

Jak więc widzimy, marksistowski socjalizm jest oparty na ściśle naukowych podstawach. Stanowi on zupełne przeciwieństwo socjalizmu utopijnego.

Fundamentalną częścią składową marksizmu jest materializm dialektyczny — światopogląd klasy robotniczej i jej partii marksistowsko-leninowskiej — oraz materializm historyczny, który stanowi zastosowanie materializmu dialektycznego i jego praw do badania zjawisk społecznych, do badania rozwoju społeczeństwa. Materializm dialektyczny i historyczny jest dla klasy robotniczej i jej awangardy — partii marksistowsko-leninowskiej — niezawodnym orężem teoretycznym w walce o wyzwolenie i o wykonanie wielkiego historycznego zadania, jakim jest likwidacja wyzysku człowieka przez człowieka i zbudowanie bezklasowego społeczeństwa komunistycznego.

Materializm dialektyczny — to filozofia marksizmu.

PRZEDMIOT FILOZOFII W ŚWIETLE MARKSIZMU-LENINIZMU

Nim przystąpimy do omówienia zasad materializmu dialektycznego, należy chociażby pokrótce określić przedmiot filozofii, jej miejsce i rolę w całokształcie nauk, a więc i jej stosunek do innych gałęzi nauki.

Nauki szczegółowe nie zajmują się badaniem całego świata materialnego, całej rzeczywistości, badają natomiast poszczególne fragmenty, wycinki rzeczywistości. Tak np. botanika zajmuje się badaniem roślin i ich rozwoju, zoologia — badaniem życia i rozwoju zwierząt, ekonomia polityczna zajmuje się badaniem praw produkcji społecznej i podziału dóbr materialnych na różnych szczeblach rozwoju, społeczeństwa ludzkiego; badaniem innych określonych konkretnych wycinków rzeczywistości zajmują się takie np. nauki, jak fizyka, chemia, geologia itd.

Wraz z rozwojem nauki następuje coraz większa specjalizacja, a więc wydzielenie w odrębne gałęzie wiedzy tych działów, które zajmują się badaniem coraz mniejszych, bardziej wąskich fragmentów otaczającego nas świata (tak np. wydzieliły się w odrębne nauki: mechanika, optyka, elektrodynamika, termodynamika itp.).

Specjalizacja ta przyczynia się bezspornie do coraz bardziej dokładnego poznawania rzeczywistości. Specjalizacja nauki nie oznacza oczywiście wzajemnego odizolowania nowo wydzielonych gałęzi wiedzy, lecz przeciwnie, prowadzi do coraz ściślejszego ich powiązania.

Jakie są metody pracy naukowców, działających w dziedzinie nauk szczegółowych? Botanik, badając jakąś nową roślinę, zoolog, obserwując jakiś nowy okaz świata zwierzęcego, ekonomista, interesując się jakimś zjawiskiem gospodarczym, dokonują przede wszystkim opisu danego okazu czy zjawiska, jego struktury wewnętrznej, sposobu życia, rozwoju itd. Dokładny opis okazu lub zjawiska daje możność zaklasyfikowania go do określonej rodziny, gatunku czy grupy zjawisk. Następnym krokiem jest dążenie do poznania obiektywnych praw, rządzących rozwojem poszczególnych badanych zjawisk. Dzięki poznaniu praw rozwoju poszczególnych przedstawicieli tego samego rodzaju czy grupy zjawisk dochodzi się drogą uogólnienia do poznania praw rozwoju, którym podlega cały rodzaj czy cała grupa zjawisk. We wszystkich wymienionych wypadkach, dotyczących nauk szczegółowych, mamy więc do czynienia z badaniem i poznawaniem tylko fragmentów, tylko określonych wycinków rzeczywistości oraz z badaniem obiektywnych praw, działających tylko w określonych dziedzinach rzeczywistości.

Inaczej ma się rzecz z filozofią. Filozofia zajmuje się wprawdzie na równi z naukami szczegółowymi badaniem realnej rzeczywistości, ale jej zakres jest inny i bez porównania szerszy. Zadaniem filozofii jest badanie i poznanie ogólnych praw rządzących rozwojem całej rzeczywistości.

Jaki jest wobec tego stosunek filozofii do nauk szczegółowych, w szczególności do nauk przyrodniczych, jakie jest jej miejsce w całokształcie nauk?

Wszelkie idealistyczne kierunki filozoficzne, zarówno do pojawienia się marksizmu, jak i w okresie późniejszym, a tym bardziej wszelkie współczesne kierunki anty marksistowskie, zajmują pozycję niezależną od nauk szczegółowych, wznoszą się ponad nauki szczegółowe, są oderwane od osiągnięć tych nauk, usiłują wystąpić w roli czynnika dyktującego prawa rozwoju naukom szczegółowym. Dlatego też przedstawiciele tych kierunków traktują filozofię jako „królową nauk“.

Idealiści wszelkich odcieni nie uznają w istocie obiektywnej prawidłowości, przyczynowości, konieczności w przyrodzie i w społeczeństwie, prawa zaś przyrody traktują jako stworzone przez świadomość człowieka lub boga i wniesione z zewnątrz do świata materialnego. Musi to doprowadzić do tego, że wymienione kierunki filozofii nie mogą mieć charakteru naukowego, ich tezy są zazwyczaj sprzeczne z wynikami badań nauk szczegółowych i są obalane przez rzeczywistość, przez codzienną praktykę. Wypowiedzi przedstawicieli tego rodzaju filozofii o stosunku do praktyki sprowadzają się na ogół do twierdzenia: jeśli fakty nie są posłuszne naszym tezom, tym gorzej dla faktów. Wszystkie te kierunki filozoficzne, oderwane od nauk szczegółowych, są anty naukowe i mają charakter spekulatywny.

Burzliwy rozwój nauki w ostatnich wiekach wypiera coraz bardziej i zadaje poważne ciosy tym anty naukowym kierunkom filozoficznym. Coraz większa jest przepaść między nimi a nauką. Jeśli mimo wszystko jeszcze dziś sztucznie utrzymuje się filozofia idealistyczna, spekulatywna, to dzieje się tak dlatego, że jest ona potrzebna klasom skazanym na zagładę, że jest ona ważnym orężem w ręku klas posiadających, w ręku imperialistów w walce z klasą robotniczą i jej marksistowskim światopoglądem oraz w walce z ruchem narodowo-wyzwoleńczym o utrzymanie siłą zgniłego i skazanego na zagładę systemu kapitalistycznego.

Odmienny, wręcz przeciwstawny jest pogląd marksizmu-leninizmu na stosunek filozofii do nauk szczegółowych. Zdaniem marksistów filozofia naukowa musi być ściśle związana, zespolona z naukami szczegółowymi i winna opierać się na wynikach badań nauk szczegółowych.

Filozofia marksistowska jest zaprzeczeniem wszelkiej spekulatywnej filozofii, „wyodrębnionej”, „samodzielnej”, czyli oderwanej i niezależnej od nauk szczegółowych, panującej nad tymi naukami, narzucającej im prawa; jest ona zaprzeczeniem „filozofii” w starym, przedmarksowskim znaczeniu, filozofii jako „nauki nauk” czy „królowej nauk”. Filozofia marksistowska nie dyktuje więc praw naukom szczegółowym, przeciwnie, źródłem jej tez i wniosków są rezultaty prac wszystkich nauk, prawa przez nie odkryte i twierdzenia sprawdzone w praktyce, a więc jest od nich zależna i jest w pewnej mierze ich funkcją. Dlatego też filozofia marksistowska nie może dochodzić do wniosków sprzecznych z naukami szczegółowymi i jest jedyną filozofią o charakterze ściśle naukowym. Światopogląd marksistowski nie odnosi się z pogardą do praktyki, ale wręcz przeciwnie, wyrósł na bazie praktyki, rzeczywistości, jest nauką o najogólniejszych prawach rozwoju rzeczywistości, codzienna zaś praktyka jest sprawdzianem słuszności poszczególnych jego tez. Słuszne są tylko te tezy i wnioski, które potwierdza codzienna praktyczna działalność.

Trzeba jednak widzieć nie tylko uzależnienie filozofii od rozwoju nauk szczegółowych, lecz należy podnieść i drugą stronę zagadnienia, a mianowicie fakt, że rozwój filozofii marksistowskiej wpływa aktywnie na przyśpieszenie rozwoju nauk szczegółowych.

Ale filozofia marksistowska, materializm dialektyczny, będąc nauką o najbardziej ogólnych prawach rozwoju rzeczywistości, świata materialnego, nie ogranicza się jedynie do poznania obiektywnych praw (rozwoju rzeczywistości. Jej zadaniem jest nie tylko poznać świat, ale być narzędziem w ręku proletariatu — najbardziej postępowej, najbardziej rewolucyjnej klasy społecznej — do przekształcenia, przebudowy rzeczywistości. Rewolucyjne znaczenie filozofii marksistowskiej polega przede wszystkim na jej aktywnym, mobilizującym charakterze, na jedności teorii z praktyką.

Tak określa marksizm charakter, rolę i miejsce filozofii w całokształcie nauk.

Materializm dialektyczny — filozofia marksistowska — nie narodził się w próżni ideologicznej, lecz ma swe źródło w klasycznej filozofii niemieckiej. Marks i Engels nawiązali do szczytowych osiągnięć klasycznej filozofii niemieckiej, do filozofii Hegla 3 i Feuerbacha 4 i o tyle filozofia marksistowska jest kontynuacją dotychczasowej filozofii.

To słuszne twierdzenie było podstawą wielu błędnych poglądów, jakoby materializm dialektyczny był po prostu sumą, mechanicznym zlepkiem dialektyki Hegla i materializmu Feuerbacha. Zwolennicy tych poglądów opierali się na jednostronnym ujęciu zagadnienia, gdyż widzieli w filozofii marksistowskiej tylko kontynuację klasycznej filozofii niemieckiej. Nie dostrzegali natomiast drugiej zasadniczej strony zagadnienia, a mianowicie, że Marks i Engels, wychodząc z filozofii Hegla i Feuerbacha, poddali głębokiej i ostrej krytyce, wyłuskali z niej zdrowe ziarno, a odrzucili wszystko, co w niej było nienaukowego i reakcyjnego, rozwinęli i zbudowali zupełnie nowy światopogląd, różny i przeciwstawny wszystkim dotychczasowym systemom filozoficznym.

Materializm dialektyczny oznacza przezwyciężenie zarówno idealizmu Hegla, jak i ograniczonego, metafizycznego materializmu Feuerbacha i stanowi rewolucję w historii filozofii. Materializm dialektyczny jest jedyną konsekwentnie naukową filozofią.

„Moja metoda dialektyczna jest w założeniu nie tylko różna od heglowskiej, lecz jest jej wprost przeciwstawna”5 

Powiada Marks w posłowiu do drugiego niemieckiego wydania pierwszego tomu „Kapitału”. Marks i Engels — podkreśla J. W. Stalin w pracy „O materializmie dialektycznym i historycznym” — powołują się zwykle na Hegla jako na filozofa, który sformułował podstawowe cechy dialektyki. Nie należy stąd jednak wyciągać wniosków, jakoby dialektyka Marksa i Engelsa była identyczna z dialektyką Hegla. W rzeczywistości Marks i Engels wzięli z dialektyki Hegla tylko jej«racjonalne jądro» odrzucając idealizm heglowski i zbudowali współczesną naukową dialektykę. Marks i Engels podkreślają zazwyczaj, że Feuerbach przywrócił materializmowi jego prawa. Ale z tego nie wynika wcale, że materializm Marksa i Engelsa jest, identyczny z materializmem Feuerbacha. W rzeczywistości Marks i Engels wzięli z materializmu Feuerbacha tylko jego „podstawowe jądro” i rozwinęli je dalej w naukowo-filozoficzną teorię materializmu, odrzuciwszy jego idealistyczne i religijno-etyczne nawarstwienie.

Zdanow w dyskusji nad książką Aleksandrowa „Historia zachodnio-europejskiej filozofii” w taki sposób określił rewolucyjny charakter materializmu dialektycznego:

Powstanie marksizmu było prawdziwym odkryciem, rewolucją w filozofii. Naturalnie, jak każde odkrycie, jak wszelki skok, przerwa w ciągłości, wszelkie przejście do nowego stanu, odkrycie to nie mogło odbyć się bez uprzedniego nagromadzenia zmian ilościowych, w danym wypadku wyników rozwoju filozofii przed odkryciem Marksa—Engelsa… Marks i Engels stworzyli nową filozofię, jakościowo różną od wszystkich poprzednich, choćby i postępowych systemów filozoficznych 6.

I dalej:

…filozofia marksistowska jest najpełniejszą i najbardziej zdecydowaną negacją całej poprzedniej filozofii. Ale negować, jak to podkreślał Engels, nie znaczy powiedzieć po prostu «nie». W negacji mieści się też dziedziczenie, oznacza ono wchłonięcie, krytyczne przetrawienie i zjednoczenie w nowej, wyższej syntezie wszystkiego, co przodujące i postępowe, a co już zostało osiągnięte w historii myśli ludzkiej7.

Oto dlaczego należy materializm dialektyczny — filozofię marksistowską — uważać za jakościowo nowy, rewolucyjny, jedyny do końca naukowy system filozoficzny.

*

Powstanie materializmu dialektycznego w odpowiednim okresie było koniecznością historyczną, a nie przypadkiem. Pojawienie się tego jedynie naukowego światopoglądu dojrzewało jako historyczny produkt rozwoju nauki. Ale mógł on pojawić się w dojrzałej formie dopiero w połowie XIX w., w wyniku równoczesnego ukształtowania się dwóch podstawowych czynników, a mianowicie: uformowania się proletariatu w samodzielną klasę społeczną oraz odpowiedniego poziomu rozwoju nauki, a szczególnie nauk przyrodniczych. Dlatego też marksizm w ogóle, a materializm dialektyczny w szczególności, mógł być opracowany tylko w jednym z tych krajów, gdzie klasa robotnicza dojrzała jako samodzielna siła polityczna.

Ale materializm dialektyczny i historyczny dojrzewał nie tylko w krajach o rozwiniętym kapitalistycznym sposobie produkcji. Do światopoglądu tego zbliżali się przodujący myśliciele i działacze wielu narodów.

Najbliżej naukowego socjalizmu stali rosyjscy rewolucyjni demokraci XIX w.: Bieliński, Dobrolubow, Hercen i inni, a zwłaszcza Czernyszewski, którzy podnieśli się na znacznie wyższy szczebel niż przedmarksowscy teoretycy zachodnio-europejscy. Również rosyjscy rewolucyjni demokraci byli utopijnymi socjalistami, ale stali o wiele wyżej od zachodnio-europejskich utopijnych socjalistów. Dlatego też Lenin nazywa rewolucyjnych demokratów, a w szczególności Czernyszewskiego wybitnymi prekursorami rosyjskich socjaldemokratów.

Tak np. Mikołaj Czernyszewski ma olbrzymie zasługi w rozwoju rosyjskiej filozofii materialistycznej. Był on bezwzględnym przeciwnikiem idealizmu filozoficznego we wszelkich jego odcieniach. Poglądy konsekwentnie materialistyczne rozwijał on w ostrej walce z idealizmem Berkeleya8, Hume‘a9, Kanta10 a Hegla, reprezentując najwyższy szczebel w rozwoju przedmarksowskiego materializmu filozoficznego. Również w teorii poznania okazał się konsekwentnym materialistą. Uważał, że świat jest poznawalny, że źródłem poznania jest obiektywny świat materialny, który oddziaływa na zmysły człowieka, że praktyka jest kryterium słuszności każdej teorii. Występował z głęboką krytyką wszelkich idealistycznych poglądów w dziedzinie teorii poznania, a w szczególności agnostycyzmu11 Kanta.

Czernyszewski stał jako materialista filozoficzny wyżej od Feuerbacha, gdyż nie odrzucił, jak to zrobił Feuerbach, dialektyki heglowskiej. Zwalczając bezwzględnie idealizm Hegla, starał się jego dialektykę przerobić w duchu materialistycznym, widząc, że dialektyczne zasady ruchu i rozwoju tylko wtedy są wiernym odbiciem tego, co obiektywnie dzieje się w przyrodzie i społeczeństwie, gdy pojmowane są materialistycznie. Umiał on w analizie konkretnych zjawisk posługiwać się metodą dialektyczną, wysoko cenił dialektykę. Czernyszewski zbliżał się również do materialistycznego objaśniania zjawisk społecznych; do tego poziomu nie potrafił podnieść się żaden z czołowych przedmarksowskich materialistów filozoficznych zachodnio-europejskich, którzy w dziedzinie rozwoju społeczeństwa, w dziedzinie zjawisk społecznych, stali na pozycjach czysto idealistycznych.

Rozumiał on, w przeciwieństwie do utopijnych socjalistów zachodniej Europy, związek i zależność świadomości społecznej i ideologii od materialnych warunków bytu społecznego; nie genialne jednostki, ale masy ludowe uważał za główny czynnik w tworzeniu historii; szczególnie jasno zdawał sobie sprawę z klasowego charakteru społeczeństwa oraz z roli walki klas jako siły napędowej rozwoju społecznego. Toteż nie ulegało dlań najmniejszej wątpliwości, że obalić pańszczyźniany ustrój i carat można tylko w drodze siły, w drodze rewolucji, i z właściwą sobie pasją zwalczał liberałów, którzy mimo postępowych frazesów faktycznie szli na ugodę z feudałami, maskując istotę wyzysku pańszczyźnianego. Zdając sobie sprawę z klasowej treści państwa feudalnego podkreślał, że nie ma mowy o faktycznym wyzwoleniu chłopstwa bez przejścia władzy państwowej w drodze rewolucji w ręce ludu.

Widzimy więc, jak dalece wyprzedził Czernyszewski, podobnie jak i inni rosyjscy rewolucyjni demokraci, zachodnio-europejskich utopijnych socjalistów.

O wiele bliżej marksizmu od postępowych teoretyków zachodnio-europejskich stał Czernyszewski również w dziedzinie ekonomii politycznej, estetyki, historii itp.

Jednak warunki obiektywne, a mianowicie ekonomiczne zacofanie Rosji XIX w., pańszczyźniane stosunki, w jakich żył i działał Czernyszewski, brak wielkiego przemysłu, a więc i proletariatu jako samodzielnej klasy społecznej — nie pozwoliły Czernyszewskiemu i innym rosyjskim rewolucyjnym demokratom całkowicie przezwyciężyć metafizyki w nauce i dojść do materializmu dialektycznego i historycznego. Z wyłuszczonych powodów nie mogli oni zrozumieć historycznej roli proletariatu w zbudowaniu socjalizmu, a marzyli, o przejściu do socjalizmu przez chłopską „ob-szczynę“ (chłopską wspólnotę gromadzką).

Bardziej zbliżony do materializmu dialektycznego i historycznego niż zachodnio-europejscy materialiści filozoficzni był również wybitny polski myśliciel, rewolucyjny demokrata, przywódca powstania krakowskiego 1846 r., Edward Dembowski.

Dembowski, jako materialista filozoficzny, występował z ostrą krytyką wszelkich kierunków idealistycznych oraz materializmu metafizycznego.

Szczególnie ostro występował on przeciw idealizmowi Hegla, podkreślając, że Hegel chce oddać nowe w służbę starego, że filozofia jego dąży do pogodzenia się z istniejącym złem.

17

Krytykując idealizm Hegla nie odrzucał dialektyki, przeciwnie, wysoko ją cenił, gdyż uważał, że tylko w oparciu o metodę dialektyczną można wykazać konieczność obalenia przez pańszczyźnianych chłopów panującego ustroju feudalnego i stworzenia ustroju sprawiedliwości społecznej. Widać stąd, jak ściśle Dembowski wiązał teorię z praktyką, jak oceniał filozofię, jaką rolę jej przeznaczał. Rozumiał konieczność stworzenia filozofii związanej z interesami ludu, z praktyką, filozofii,, czynu“, filozofii przyszłości. W rozwoju przyrody i społeczeństwa widział on walkę nowego ze starym, uważając, że nowe musi zawsze zwyciężyć.

Dembowski był ateistą. Jego ateistyczne poglądy kształtowały się pod wpływem prac Engelsa. Zwalczał on i demaskował religię i kościół katolicki jako narzędzie reakcji obszarniczej. Pod koniec swego życia (zginął mając 24 lata) doszedł do poglądu, że ideologia pozostaje w ścisłym związku z polityką poszczególnych warstw społecznych. Ale mimo to w ocenie zagadnień społecznych, rozwoju społeczeństwa, stał zasadniczo na pozycjach idealistycznych. Do końca życia nie potrafił zrozumieć w pełni roli mas ludowych jako twórców historii, uważając rozum ludzki za twórcę i siłę napędową rozwoju społeczeństwa.

Ogólnie biorąc, poglądy Dembowskiego rozwijały się w kierunku materializmu dialektycznego i historycznego i były bliższe filozofii marksistowskiej niż poglądy przedmarksowskich materialistów zachodnio-europejskich.

Ale marksizm w całości, a materializm dialektyczny i historyczny jako fundament filozoficzny marksizmu w szczególności, mógł powstać w konkretnych historycznych warunkach i to tylko w jednym z tych krajów, gdzie na arenę walki wystąpił już proletariat — najbardziej rewolucyjna i postępowa klasa — jako samodzielna siła społeczna, gdy ujawniły się wewnętrzne sprzeczności kapitalizmu i coraz bardziej rozwijały się walki klasowe proletariatu przeciw burżuazji. Twórcami tego nowego systemu naukowego mogli więc być tylko ideolodzy proletariatu.

Ojczyzną więc socjalizmu naukowego stały się Niemcy, a twórcami jego byli wodzowie proletariatu niemieckiego — Marks i Engels, gdyż Niemcy znajdowały się wówczas w obliczu rewolucji burżuazyjno-demokratycznej, która miała perspektywy przerośnięcia w rewolucję socjalistyczną. Marks pisał wówczas w „Manifeście Komunistycznym”: „Na Niemcy komuniści zwracają główną uwagę, ponieważ Niemcy stoją w przededniu rewolucji burżuazyjnej i ponieważ przewrotu tego dokonają w warunkach dalej posuniętego rozwoju cywilizacji europejskiej w ogóle i przy istnieniu o wiele bardziej rozwiniętego proletariatu, niż to było w Anglii w XVII i we Francji w XVIII stuleciu, tak że niemiecka rewolucja burżuazyjna może być tylko bezpośrednim prologiem rewolucji proletariackiej”12.

JEDNOŚĆ TEORII I PRAKTYKI

Materializm dialektyczny zrodził się, rozwijał i rozwija się nadal w nieprzejednanej walce z wszelkimi odmianami anty naukowej i reakcyjnej filozofii idealistycznej, oderwanej od życia, nie opierającej się na praktyce, nie związanej z naukami szczegółowymi, a próbującej wymyślane przez siebie prawa rozwoju narzucać naukom i rzeczywistości.

Przedmarksowskie systemy filozoficzne z reguły nie były związane z ruchem mas ludowych i odzwierciedlały zazwyczaj interesy klas wyzyskujących.

Filozofia marksistowska zrodziła się i rozwijała jako klasowy oręż ideologiczny proletariatu i zadaniem jej było i jest nie tylko poznać świat, poznać prawa rządzące rozwojem przyrody i społeczeństwa, ale w oparciu o znajomość tych praw przekształcić i przebudować świat. Nie może być mowy o świadomym przekształcaniu rzeczywistości bez poznania obiektywnych praw, działających w świecie materialnym, z drugiej zaś strony poznanie rzeczywistości staje się bezprzedmiotowe i bezcelowe, a co za tym idzie, nie może się rozwijać, jeśli nie jest skierowane, nastawione na przeobrażenie świata.

Klasycy marksizmu stale podkreślali nierozerwalną więź teorii z praktyką. Marks krytykował starą filozofię między innymi za jej abstrakcyjność, za oderwanie od praktyki i podkreślał, że jego filozofia — materializm dialektyczny — właśnie po to istnieje, by dźwignąć praktykę, stać się siłą mobilizującą. Teoria staje się potęgą materialną, gdy porywa za sobą masy. Lenin wyraził tę samą myśl w znanym twierdzeniu: „Bez rewolucyjnej teorii niemożliwy jest również ruch rewolucyjny” *.


* W. I. Lenin „Co robić” dzieła t. 5


Głównym zadaniem teorii marksistowskiej, zasadniczym jej celem jest dać klasie robotniczej ideologiczny oręż w jej walce o wykonanie historycznego zadania, polegającego na zbudowaniu społeczeństwa komunistycznego w drodze dyktatury proletariatu.

Widzimy więc, że filozofia marksistowska, wyrósłszy z praktyki, będąc odbiciem rzeczywistości, staje się z kolei potężnym czynnikiem zdolnym do przeobrażenia świata — wytyczną dla rewolucyjnej praktyki, dla walki rewolucyjnej klasy robotniczej, dla działalności partii proletariackiej.

Z tej olbrzymiej roli teorii marksistowskiej dla praktycznej działalności partii marksistowsko-leninowskiej wynika, że jednym z naczelnych zadań członków partii jest stałe podnoszenie swego poziomu teoretycznego, systematyczna praca nad opanowaniem teorii marksizmu-leninizmu. Szczególnie w naszych warunkach, w warunkach władzy klasy robotniczej, nie można być prawdziwym działaczem partyjnym, państwowym lub gospodarczym bez nieustannej pracy nad opanowywaniem marksizmu.

Opanować marksizm nie znaczy jednak wykuć na pamięć formułki i twierdzenia. Opanować marksizm znaczy nauczyć się posługiwać zasadami marksizmu-leninizmu samodzielnie, w zastosowaniu do bieżących zadań praktycznej działalności.

Na XVIII Zjeździe WKP(b) została mocno podkreślona waga ciągłego podnoszenia poziomu teoretycznego aktywu partyjnego. Zjazd wskazał, że gdyby udało się podnieść poziom wykształcenia marksistowskiego kadr do tego stopnia, aby mogły one swobodnie orientować się w zasadniczych problemach wewnętrznych i międzynarodowych i bez poważniejszych błędów samodzielnie rozwiązywać sprawy dotyczące kierownictwa krajem, to można by uważać, że dziewięć dziesiątych wszystkich zadań zostało rozwiązanych.

Na XIX Zjeździe KPZR bardzo ostro zostało postawione zagadnienie podnoszenia poziomu ideologicznego kadr partyjnych, państwowych i gospodarczych. Towarzysz Malenkow w referacie sprawozdawczym na XIX Zjeździe partii powiedział:

Praca ideologiczna jest obowiązkiem partyjnym o pierwszorzędnym znaczeniu i niedocenianie jej może wyrządzić interesom partii i państwa szkody nie do powetowania. Powinniśmy zawsze pamiętać, że wszelkie osłabienie wpływu ideologii socjalistycznej oznacza wzmożenie wpływu ideologii burżuazyjnej13.

Na olbrzymie znaczenie podniesienia poziomu pracy ideologicznej stale wskazuje również Polska Zjednoczona Partia Robotnicza.

Mówiąc o teorii marksizmu-leninizmu, o podstawach teoretycznych partii, mamy na myśli materializm dialektyczny i historyczny, a w pierwszym rzędzie marksistowską dialektykę.

W najtrudniejszych okresach działalności i rozwoju partii bolszewickiej genialny Lenin oraz wierny uczeń i kontynuator jego dzieła — Stalin nie szczędzili czasu ani trudu dla pogłębienia i rozwinięcia dialektyki, podkreślając, że bez umiejętności stosowania metody dialektycznej do coraz nowych zagadnień wysuwanych przez życie nie może być mowy o słusznym kierowaniu walką rewolucyjną proletariatu; Lenin nazywał dialektykę duszą marksizmu. Krytykując mieńszewików i doszukując się źródeł ich błędów, podkreślał, że mieńszewicy nie zrozumieli tego, co jest decydujące w marksizmie, a mianowicie jego rewolucyjnej dialektyki.

Komunistyczna Partia Związku Radzieckiego wielokrotnie zwracała uwagę, że teoretyczną podstawą oportunizmu i odchyleń wszelkich odcieni jest odejście od dialektyki.

Potwierdzenie słuszności tej głęboko naukowej tezy możemy znaleźć i w historii polskiego rewolucyjnego ruchu robotniczego.

SDKPiL była partią rewolucyjną, walczącą o obalenie kapitalizmu, o władzę klasy robotniczej, stojącą najbliżej bolszewików spośród wszystkich lewicowych grup i partii II Międzynarodówki. Ale równocześnie popełniła ona szereg poważnych błędów, za co ostro krytykował ją Włodzimierz Lenin.

Nie ulega wątpliwości, że teoretyczną podstawą wszystkich zasadniczych błędów Róży Luksemburg było niedostateczne zrozumienie zasad materializmu dialektycznego, a w szczególności marksistowskiej dialektyki.

Zarówno fałszywa, anty leninowska ocena imperializmu, niezrozumienie roli subiektywnego czynnika w rozwoju społeczeństwa, niezrozumienie olbrzymiej mobilizującej i organizującej roli partii marksistowskiej w obaleniu kapitalizmu i zbudowaniu społeczeństwa socjalistycznego, fałszywa teoria automatycznego krachu kapitalizmu, niezrozumienie konieczności sojuszu robotniczo-chłopskiego i jego roli w zwycięstwie proletariatu, niezrozumienie założeń marksizmu-leninizmu o hegemonii proletariatu, a zwłaszcza fałszywe stanowisko w kwestii narodowej, jak i szereg innych błędów luksemburgistowskich miały swój punkt wyjściowy w nie dialektycznym podejściu Róży Luksemburg do analizy wielu podstawowych problemów ruchu robotniczego. Dlatego też często staczała się ona na pozycje metafizyczne zajmując stanowisko anty leninowskie. I Zjazd Polskiej Zjednoczonej Partia Robotniczej wskazał, że

 W Luksemburgizm uderza przede wszystkim anty dialektyczna wiara w żywiołowość wszelkich procesów społecznych, w automatyczne — jak gdyby — działanie praw rozwoju społecznego 14.

KPP w pierwszych latach swej działalności, do II Zjazdu w 1923 r., zajmowała w wielu zasadniczych kwestiach błędne stanowisko luksemburgistowskie. Wynikało to również z niedostatecznego zrozumienia podstaw teoretycznych partii marksistowskiej, z niedostatecznego zrozumienia rewolucyjnej dialektyki i z nieumiejętności jej stosowania do konkretnych zagadnień polskiego ruchu robotniczego. Dzięki Międzynarodówce Komunistycznej i Komunistycznej Partii Związku Radzieckiego KPP powoli, z trudem, w miarę opanowywania dialektyki materialistycznej i coraz bardziej umiejętnego stosowania jej zasad w praktycznej działalności, przezwycięża błędy prawicowo-oportunistyczne i luksemburgistowskie w kwestii narodowej, chłopskiej i w innych zagadnieniach.

Dzięki przezwyciężaniu tych błędów KPP odegrała wielką historyczną rolę w rewolucyjnym ruchu robotniczym w Polsce burżuazyjnej. Była ona partią rewolucyjnego marksizmu, jedyną partią w okresie międzywojennym, która walczyła o wyzwolenie

społeczne mas pracujących i broniła interesów narodu polskiego. Wniosła ona ogromny wkład do skarbnicy najlepszych tradycji polskiego ruchu robotniczego.

Ilekroć spotykamy się później w historii KPP z błędami prawicowo-oportunistycznymi czy lewackimi, zawsze u ich podstaw teoretycznych tkwiło odejście od materializmu dialektycznego od rewolucyjnej dialektyki. Tego rodzaju błędy miał właśnie na myśli Józef Stalin, gdy w dyskusji nad projektem programu Kominternu w 1928 r. mówił:

Wreszcie co do uwag szeregu towarzyszy mówiących o Polsce jako o kraju reprezentującym drugi typ rozwoju ku dyktaturze proletariackiej. Towarzysze ci sądzą, że klasyfikowanie krajów według trzech typów, dzielenie ich na kraje o wysoko rozwiniętym kapitalizmie (Ameryka, Niemcy, Anglia), kraje o średnio rozwiniętym kapitalizmie (Polska, Rosja przed rewolucją lutową itd. ) i kraje kolonialne — jest niesłuszne. Twierdzą oni, że Polskę trzeba zaliczyć do krajów pierwszego typu, że można mówić tylko o krajach dwóch typów, o krajach kapitalistycznych i kolonialnych.Jest to niesłuszne, towarzysze. Oprócz krajów rozwiniętego kapitalizmu, w których zwycięstwo rewolucji doprowadzi natychmiast do dyktatury proletariackiej, istnieją jeszcze kraje, gdzie kapitalizm jest słabo rozwinięty, kraje z przeżytkami feudalnymi, ze specjalną kwestią agrarną typu anty feudalnego (Polska, Rumunia itd. ), kraje, gdzie drobna burżuazja, zwłaszcza chłopstwo, niewątpliwie wypowie swe ważkie słowo w razie rewolucyjnego wybuchu i gdzie zwycięstwo rewolucji, aby doprowadzić do dyktatury proletariackiej, może i na pewno będzie wymagać pewnych szczebli przejściowych w rodzaju, powiedzmy, dyktatury proletariatu i chłopstwa… Nie ma chyba podstaw wątpić, że Polska i Rumunia należą do krajów, które mają mniej lub bardziej szybko przejść pewne stopnie pośrednie na drodze do dyktatury proletariatu 15.

KPP, która przeszła poważną drogę rozwoju, nie potrafiła jednak całkowicie wyzbyć się istotnych błędów prawicowych i lewackich.

Pierwszy Zjazd Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej stwierdził, że KPP mimo szeregu błędnych koncepcji, których do końca nie była w stanie przezwyciężyć, stawała się, począwszy od II Zjazdu w roku 1923, partią typu leninowskiego, partią, która wniosła leninizm do historii polskiego ruchu robotniczego. Była ona jedyną partią, która stała na gruncie marksizmu-leninizmu, jedyną partią, która walczyła o władzę dla klasy robotniczej, o prawdziwą niepodległość polskiego narodu. Była taka mimo jej wielu późniejszych błędów i przegięć, mimo że nie zdołała całkowicie wyzbyć się pewnych błędnych koncepcji, które ciążyły na polskim ruchu robotniczym.

PZPR po przezwyciężeniu prawicowo-nacjonalistycznego odchylenia prowadzi dalej walkę o bolszewizację partii. Nie ulega wątpliwości, że jednym z podstawowych warunków na tej drodze jest nieustanna praca nad tym, by aktyw opanowywał coraz gruntowniej podstawy teoretyczne partii marksistowskiej, by uczył się i przejmował od KPZR jej głęboką i mistrzowską umiejętność stosowania rewolucyjnej metody dialektycznej w analizie konkretnych zagadnień wysuwanych przez budownictwo socjalistyczne w naszym kraju.

Po rozgromieniu gomułkowszczyzny praca nad podniesieniem poziomu teoretycznego naszego aktywu i mas partyjnych nabrała dużego rozmachu. Nadrabiamy zacofanie i usuwamy szkody wyrządzone partii w tej dziedzinie przez odchylenie prawicowo-nacjonalistyczne.

Ale wciąż jeszcze nie nadążamy za olbrzymimi potrzebami w dziedzinie marksistowskiego szkolenia ani pod względem ilościowym, ani — co jest szczególnie ważne — pod względem jakościowym.

KLASOWY I PARTYJNY CHARAKTER FILOZOFII

Od czasu podzielenia się społeczeństwa ludzkiego na klasy walka klasowa stała się motorem, siłą napędową rozwoju społecznego. W społeczeństwie burżuazyjnym walka klasowa między burżuazją a proletariatem przenika do wszystkich dziedzin życia społeczeństwa, do wszystkich zjawisk społecznych. Walka klasowa toczy się na trzech zasadniczych frontach: ekonomicznym, politycznym i ideologicznym.

Jednym z bardzo istotnych odcinków frontu ideologicznego jest dziedzina filozofii. Cała historia filozofii jest historią walki dwóch zasadniczych, przeciwstawnych sobie kierunków: materializmu i idealizmu. W społeczeństwie podzielonym na klasy antagonistyczne nie może być bezpartyjnej filozofii. Poglądy filozoficzne należą do nadbudowy, która w społeczeństwie klasowym musi mieć charakter klasowy. Każdy filozof, niezależnie od tego, czy zdaje sobie z tego sprawę, czy nie, czy chce tego, czy nie, staje na stanowisku jakiejś klasy społecznej, wyraża w dziedzinie teorii interesy konkretnej klasy społecznej. W ,,Materializmie a empiriokrytycyzmie” Lenin pisze:

Ani jednemu słowu żadnego z tych profesorów, których stać na najcenniejsze nawet prace w specjalnych dziedzinach chemii, historii, fizyki, nie wolno wierzyć, gdy mowa jest o filozofii. Dlaczego? Dla tej samej przyczyny, dla której ani jednemu słowu żadnego profesora ekonomii politycznej, którego stać na najcenniejsze nawet prace w dziedzinie faktycznych, specjalnych badań, nie można wierzyć, gdy chodzi o ogólną teorię ekonomii politycznej. Ta ostatnia bowiem jest w społeczeństwie współczesnym nauką równie partyjną jak i gnoseologia16 17.

Lenin mówi tu o burżuazyjnych profesorach burżuazyjnej filozofii i ekonomii politycznej.

Filozofia marksistowska — materializm dialektyczny — jako światopogląd klasy robotniczej ma wybitnie klasowy charakter i jest ściśle związana z interesami klasy robotniczej.

W odróżnieniu od przedmarksowskich kierunków filozoficznych, które nie były związane z ruchem mas ludowych, marksistowska filozofia jest ściśle związana z walką klasy robotniczej i służy jej jako ostry klasowy oręż ideologiczny. Materializm dialektyczny i historyczny to teoretyczny fundament marksizmu.

Filozofia marksistowska kształtowała się, rozwijała i rozwija się nadal w bezkompromisowej walce z różnymi kierunkami filozofii burżuazyjnej, jawnymi i zamaskowanymi, których istotą i celem było i jest utrzymać i umocnić panowanie burżuazji, utrzymać w niewoli klasę robotniczą, nie dopuścić do rozwoju jej własnej, proletariackiej świadomości.

Klasy wyzyskujące nie ujawniają, lecz ukrywają klasowy charakter swej ideologii. Ich filozofia występuje pod maską bezpartyjności, ponadklasowości i „obiektywizmu“.

Burżuazyjny „obiektywizm” jest w istocie swej próbą zamaskowania, zamazywania sprzeczności klasowych społeczeństwa kapitalistycznego i środkiem ideologicznego podporządkowania burżuazji klasy robotniczej i mas pracujących. Odmianą burżuazyjnego „obiektywizmu” jest ideologia kosmopolityzmu, dziś perfidny oręż imperializmu amerykańskiego, wymierzony swym ostrzem przeciw socjalizmowi, przeciw wolności i suwerenności narodów. Hasła kosmopolityzmu mają uzasadnić „konieczność” likwidacji państw narodowych i podporządkowania się wszystkich narodów panowaniu imperializmu amerykańskiego.

Klasycy marksizmu-leninizmu zdarli maskę z obiektywizmu i ponadklasowości ideologii burżuazyjnej. Bez partyjność w społeczeństwie burżuazyjnym oznacza obojętność Wobec toczącej się walki klasowej. Ale obojętność taka w gruncie rzeczy nie jest równoznaczna z neutralnością, oznacza ona brak walki z panującym systemem, czyli faktycznie podtrzymywanie, pomoc dla ustroju burżuazyjnego. W społeczeństwie o klasach antagonistycznych nie ma i być nie może neutralności w żadnej dziedzinie, gdzie toczy się walka klasowa. „Bezpartyjność” — oznacza zamazywanie przeciwieństw klasowych, przemilczanie walki klas, walkę z programowością, dążenie do chaosu ideologicznego, a wszystko to faktycznie służy panującemu systemowi kapitalistycznemu. „Obiektywizm” i „bezpartyjność” w ideologii są w istocie rzeczy zamaskowaniem burżuazyjnej partyjności, burżuazyjnego charakteru klasowego danej ideologii.

Inaczej przedstawia się sprawa z filozofią marksistowską. Marksiści nigdy nie ukrywali i nie ukrywają klasowego charakteru swej ideologii. Przeciwnie, wszędzie i zawsze podkreślają, że marksizm w ogóle, a więc i jedna z podstawowych jego części składowych: materializm dialektyczny i historyczny, jest bojowym orężem proletariatu w jego walce z burżuazją, w walce o obalenie kapitalistycznego ustroju i zbudowanie społeczeństwa komunistycznego. Filozofia marksistowska wszędzie, w każdej okoliczności nastawiona jest na wyraźną i bez osłonek obronę interesów najbardziej postępowej i rewolucyjnej klasy społecznej — proletariatu.

Bolszewicka zasada partyjności znajduje swój najgłębszy wyraz w nierozerwalnej więzi, w jedności teorii marksistowskiej z praktyczną działalnością proletariatu, z polityką jego rewolucyjnej partii.

Istotą, treścią bolszewickiej zasady partyjności w filozofii jest konsekwentna, bezkompromisowa walka z wszelkimi wrogami materializmu dialektycznego, walka z wszelkimi odchyleniami, próbami wypaczenia i rewizji zasad marksizmu.

Wzór bolszewickiej partyjności w filozofii dał twórca partii bolszewickiej, wielki Lenin, w swej walce przeciw jawnym i zamaskowanym wrogom filozofii marksistowskiej, w licznych swych pracach i wystąpieniach, a w szczególności w swoim dziele „Materializm a empiriokrytycyzm”.

Zadanie bezkompromisowej walki z wrogami ideologii marksistowskiej jest szczególnie ważne i aktualne dla partii komunistycznych i robotniczych krajów demokracji ludowej, a więc i Polski. Nasza partia musi prowadzić walkę nie tylko z różnymi odmianami jawnie wrogiej, idealistycznej filozofii, której wpływy są jeszcze u nas w niektórych środowiskach dość żywe. Nie powinniśmy ani na chwilę zapominać, że mamy jeszcze w kraju klasy i elementy kapitalistyczne, które wywierają nacisk ideologiczny na klasę robotniczą i jej partię. Nam nie wolno ani na chwilę zapominać, że obóz imperialistyczny próbuje i będzie nadal próbował oddziaływać i naciskać na nasz kraj wszelkimi środkami i metodami, by przeszkadzać w budownictwie socjalistycznym i zahamować nasz marsz naprzód. Jedną z tych metod imperialistycznych są ciągłe próby siania zamętu ideologicznego w społeczeństwie oraz próby wywierania nacisku ideologicznego na przodujący oddział klasy robotniczej i narodu, kierujący całokształtem życia i walki —naszą partię. Taki sens i cel miało odchylenie prawicowo-nacjonalistyczne w PPR, gomułkowszczyzna. Partia nasza zdemaskowała i rozgromiła gomułkowszczyznę, posługując się wytycznymi teorii marksistowsko-leninowskiej i kierując się bogatym doświadczeniem i wskazaniami Komunistycznej Partii Związku Radzieckiego.

Rozgromienie gomułkowszczyzny nie zwalnia nas od obowiązku czujności, a przeciwnie, wymaga zaostrzenia czujności na froncie ideologicznym. Istnieje nadal niebezpieczeństwo nawrotów do błędnych poglądów, ponieważ działa nadal źródło tych poglądów — nacisk wrogich żywiołów klasowych w naszym kraju oraz świata imperialistycznego. Istnieje ciągłe niebezpieczeństwo pojednawczego stosunku wobec fałszywych, anty leninowskich poglądów i „teoryjek“. Zjawiska takie pojawiają się niekiedy u nas na froncie filozoficznym oraz na innych odcinkach frontu ideologicznego.

Jest to bezspornie wynikiem niebezpiecznego nacisku obcej i wrogiej filozofii, występującej w różnych odmianach, która nie została jeszcze u nas w pełni przezwyciężona i posiada dość poważne wpływy.

Cała historia Komunistycznej Partii Związku Radzieckiego jest żywym dowodem tego, że zwycięstwo socjalizmu może być odniesione tylko pod warunkiem nieubłaganej walki z wszelkimi wypaczeniami teorii marksizmu-leninizmu, z wszelkimi od niej odchyleniami, z wszelkimi odmianami oportunizmu i z wszelkim pojednawstwem w stosunku do wypaczeń.

Doświadczenie KPZR, jak i nasze własne doświadczenie w walce z zamaskowanymi wrogami marksizmu, winno stale wzmagać, podnosić na wyższy szczebel naszą czujność ideologiczną, gdyż imperializm nie rezygnuje ani na chwilę ze swych podłych zamiarów. W walce o czystość ideologiczną nie wolno patrzeć przez palce ani odnosić się pobłażliwie do najdrobniejszych nawet błędów i wypaczeń w dziedzinie teorii, gdyż nie przezwyciężone błędy łączą się zazwyczaj w cały system błędów, który stanowi już odchylenie.

W tym wyraża się najgłębiej i najpełniej partyjność i klasowość naszej filozofii. Klasowość zaś wszystkich kierunków filozofii nie marksistowskiej jest przyczyną ich nie naukowości i ograniczoności, gdyż klasy, którym te kierunki służyły i służą — to klasy reakcyjne, nie zainteresowane w rozwoju społecznym i obawiające się rozwoju rzetelnej nauki. Nawet postępowe systemy filozofii przed marksowskiej nie mogły być konsekwentnie postępowe, naukowe i były ograniczone, gdyż ograniczona była postępowość i rewolucyjność klas, którym te kierunki służyły (np. burżuazja w okresie swej walki z feudalizmem o władzę).

Obiektywny rozwój historyczny jest sprzeczny z podstawowymi interesami imperialistycznej burżuazji, gdyż prowadzi nieuchronnie do zagłady systemu kapitalistycznego. Burżuazja i jej ideolodzy rozumieją to coraz lepiej i dlatego przedstawiają rzeczywistość społeczną w fałszywym. świetle, nie chcąc dopuścić do odkrycia i zrozumienia przez społeczeństwo obiektywnych praw rozwoju społecznego. Burżuazyjna klasowość nauk społecznych prowadzi zatem z reguły do negowania obiektywnego charakteru praw społecznych, do dowolności w naukach społecznych, do subiektywizmu. Ponieważ zaś burżuazyjna klasowość ma szczególnie w obecnym okresie antyspołeczny, anty narodowy, zbrodniczy charakter, burżuazja i jej ideolodzy nie mogą do takiej Masowości się przyznać. Stąd tak uporczywie osłaniają się frazesem obiektywności i bezstronności.

Klasowość marksistowskich nauk społecznych, w szczególności filozofii marksistowskiej, filozofii klasy robotniczej, gwarantuje jej konsekwentnie naukowy charakter. Podobnie jak klasa robotnicza jest najbardziej postępową i konsekwentnie rewolucyjną klasą, gdyż jej misją historyczną jest zlikwidowanie wszelkiego wyzysku i ucisku w społeczeństwie ludzkim, tak i jej filozofia jest najbardziej postępowa, konsekwentnie naukowa, stale posuwa naprzód rozwój nauki, potrafi dać i daje prawdę obiektywną.

Proletariacka partyjność zapewnia jak najgłębsze, najbardziej wszechstronne poznanie rzeczywistości oraz rządzących nią obiektywnych praw, gdyż interesy klasy robotniczej są całkowicie zgodne z obiektywnym rozwojem historycznym, który prowadzi nieuchronnie do zwycięstwa socjalizmu i komunizmu na świecie. Klasa robotnicza — jako klasa konsekwentnie rewolucyjna — jest więc żywotnie zainteresowana w jak najpełniejszym poznaniu obiektywnej rzeczywistości i praw nią rządzących.

Materializm dialektyczny, będąc orężem teoretycznym klasy robotniczej, reprezentuje historyczne interesy całej ludzkości. Toteż w przyszłości, gdy komunizm zapanuje na całym świecie, będzie on ideologią całej ludzkości, ideologią bezklasowego społeczeństwa komunistycznego.

TWÓRCZY, ANTYDOGMATYCZNY CHARAKTER FILOZOFII MARKSISTOWSKIEJ

Klasycy marksizmu-leninizmu podkreślali stale antydogmatyczny, twórczy charakter marksizmu oraz konieczność bezwzględnej walki z „talmudystami”, którzy czepiają się litery marksizmu, zapominając o jego istocie.

Marksizm nie jest martwym dogmatem, lecz żywą wytyczną działania. Jako nauka o rozwoju rzeczywistości, a więc o rozwoju przyrody i społeczeństwa, marksizm nie może stać na miejscu, lecz musi ciągle doskonalić się i rozwijać, tak jak ciągle rozwija się życie.

Toteż poszczególne jego formuły i wnioski zmieniają się zależnie od warunków: słuszne w jednej sytuacji, stają się fałszywe w innej sytuacji. Tak np. teza Engelsa o konieczności równoczesnego zwycięstwa rewolucji socjalistycznej we wszystkich lub przynajmniej w kilku najbardziej przodujących krajach, słuszna w okresie kapitalizmu przed monopolistycznego, okazała się nieaktualna w okresie imperializmu i musiała być zastąpiona przez tezę Lenina o możliwości zwycięstwa rewolucji socjalistycznej początkowo w niewielu lub nawet w jednym z osobna wziętym kraju kapitalistycznym oraz o możliwości przerwania łańcucha światowego frontu imperializmu w jego najsłabszym ogniwie. Tak samo teza Engelsa o obumieraniu państwa w okresie socjalizmu została w naszych czasach zastąpiona przez tezę Stalina o konieczności zachowania państwa nawet w okresie komunizmu w ZSRR, jeśli pozostanie jeszcze otoczenie kapitalistyczne i groźba interwencji.

W obecnych warunkach historycznych przestały obowiązywać niektóre tezy sformułowane przez Lenina i Stalina przed drugą wojną światową.

Tak np. wobec nowych warunków, jakie wytworzyły się w związku z drugą wojną światową, teza Lenina, sformułowana przezeń wiosną 1916 r., że mimo gnicia ,,kapitalizm w ogólności rośnie nieporównanie szybciej niż dawniej” — straciła moc obowiązującą. Przestała również w nowych warunkach obowiązywać teza Stalina o względnej stabilności rynków w okresie ogólnego kryzysu kapitalizmu, sformułowana przed drugą wojną światową.

Marksizm nie uznaje niezmiennych wniosków i formuł, ważnych dla wszystkich okresów i wszystkich warunków.

Nasza polityka Frontu Narodowego walki o pokój i Plan Sześcioletni, ustalona na VI Plenum KC PZPR, jest również wynikiem twórczego zastosowania zasad marksizmu-leninizmu w naszych konkretnych warunkach wewnętrznych i międzynarodowych.

Jednakże walka z dogmatyzmem, jeśli jest niesłusznie pojmowana, grozi zejściem na pozycje rewizjonizmu. Rewizjoniści i reformiści nieraz próbowali wykorzystać walkę z dogmatyzmem dla, walki z podstawowymi zasadami marksizmu, twierdząc, że marksizm jest,,przestarzały”, że należy „zrewidować” marksistowską teorię wartości i wartości dodatkowej, zasady materializmu dialektycznego i historycznego itp.

Prawicowcy w PPS i prawicowcy w PPR próbowali również rewidować podstawowe założenia marksizmu-leninizmu, powołując się na zasadę, że marksizm nie jest dogmatem. Usiłowali oni dowodzić, że w nowym okresie historycznym, jaki rozpoczął się po drugiej wojnie światowej, leninizm, a w szczególności prawidłowości okresu przejściowego od kapitalizmu do socjalizmu, nie są dla Polski obowiązujące. Prawicowi odchyleńcy szli po linii oddzielania, odrywania i faktycznie przeciwstawiania leninizmu marksizmowi, unikając nawet takich pojęć, jak leninizm, marksizm-leninizm itp. Chodziło im o to, by szerzyć pogląd, że leninizm jest zjawiskiem czysto rosyjskim i nie ma obowiązującego znaczenia międzynarodowego. A jeśli pewne jego tezy były przyjęte przez międzynarodowy rewolucyjny ruch robotniczy, to dotyczyło to rzekomo tylko okresu międzywojennego, ale w żadnym wypadku nowego, współczesnego nam etapu rozwoju historia. Stąd teza, że nauka leninowska, że doświadczenia KPZR nie obowiązują krajów, demokracji ludowej, a więc i Polski, że nasze kraje mogą i winny pójść nową, „lepszą” drogą do socjalizmu niż ZSRR. Stąd „teoria” polskiej drogi do socjalizmu, odmiennej i przeciwstawnej drodze radzieckiej. Stąd „teorie” wygasania walki klasowej w okresie przejściowym do socjalizmu, możliwości zbudowania socjalizmu bez dyktatury proletariatu, bez kolektywizacji rolnictwa itp.

Warto podkreślić, że prawicowcy, uzasadniając „teorię” polskiej drogi do socjalizmu, stale powoływali się na tezę o anty dogmatycznym charakterze marksizmu.

Należy przeto odróżnić podstawowe zasady marksizmu od wtórnych wniosków, tez i formuł. Towarzysz Stalin w rozmowie z pierwszą amerykańską delegacją robotniczą, na pytanie, jakie nowe zasady dodał Lenin do marksizmu, odpowiedział, że żadnych „nowych zasad” Lenin do marksizmu nie „dodał” tak samo jak nie uchylił ani jednej z „dawnych” zasad marksizmu. Lenin rozwinął i wzbogacił naukę Marksa i Engelsa w zastosowaniu do imperializmu i podniósł ją tym samym na wyższy szczebel. Wszystko to osiągnął w oparciu o zasady sformułowane przez Marksa i Engelsa, jako ich wierny uczeń.

Te podstawowe zasady marksizmu nie tracą nigdy swego znaczenia i obowiązują zawsze. W nich również zachodzą zmiany, ale tylko w sensie rozwoju, precyzji, a nie w sensie utraty obowiązującego znaczenia.

Prawdami zawsze obowiązującymi są więc takie zasady materializmu filozoficznego, jak np. zasada o pierwotności materii i wtórności świadomości, o ruchu jako nieodłącznej właściwości materii, o czasie i przestrzeni jako formach istnienia materii, leninowska definicja materii, podstawowe zasady dialektyki itp. Słuszność tych zasad nie może być obalona przez żadne nowe odkrycia naukowe. Będą one obowiązywać zawsze, choć będą wzbogacać się nową, konkretną treścią.

Natomiast tezy wtórne, konkretne formuły i wnioski, które stanowią wynik zastosowania tych podstawowych zasad marksizmu do różnych okresów, do różnych konkretnych sytuacji, do różnych gałęzi nauki, zmieniają się i nie są wieczne.

A zatem walka z dogmatyzmem tylko wówczas jest celowa i skuteczna, jeśli ściśle łączy się z walką z rewizjonizmem.

1 W. I. Lenin, „Trzy źródła i trzy części składowe marksizmu”, Dzieła, t. 19, Warszawa 1950, str. 1.

2 W. I. Lenin, „Karol Marks”, Dzieła, t. 21, Warszawa 1951, str. 38—39.

3 Hegel Georg Wilhelm (1770—1831) — wielki niemiecki filozof-idealista i dialektyk. Filozofia jego była arystokratyczną reakcją na francuski materializm filozoficzny i rewolucję francuską XVIII w. Był przeciwnikiem materializmu filozoficznego. Podstawa filozofii Hegla jest fałszywa i reakcyjna. Cennym elementem w filozofii Hegla była metoda dialektyczna. Ale dialektyka Hegla była dialektyką idealistyczną, przeciwstawną naukowej dialektyce marksistowskiej. Będąc zwolennikiem kompromisu między ginącym feudalizmem a rodzącym się kapitalizmem, uważał pruską monarchię feudalną za najwyższy etap rozwoju społeczeństwa ludzkiego.

4 Feuerbach Ludwik (1804—1872) — wielki materialista okresu przedmarksowskiego, ideolog demokratycznej burżuazji. Występował z ostrą krytyką idealizmu Hegla, ale wraz z idealizmem odrzucił również dialektykę heglowską. w pojmowaniu zjawisk społecznych Feuerbach pozostał idealistą.

5 K. Marks, „Kapitał”, t. I, Posłowie do wydania drugiego, Warszawa 1951, str. 16.

6 A. A. Zdanow, Przemówienie wygłoszone w dyskusji nad książką J. Aleksandrowa: „Historia zachodnio-europejskiej filozofii”, 22 czerwca 1947 r., Warszawa 1951, str. 8—9.

7 Tamże, str. 16.

8 Berkeley George (1684—1753) — reakcyjny filozof angielski, subiektywny idealista, zacięty wróg materializmu filozoficznego.

9 Hume Dawid (1711—1776) — angielski filozof burżuazyjny, subiektywny idealista, agnostyk.

10 Kant Emanuel (1724—1804) — twórca niemieckiego idealizmu filozoficznego drugiej połowy XVIII i początku XIX w. Uzbroił on całą późniejszą filozofię burżuazyjną w teorię niepoznawalności świata. Nie uznawał obiektywnego charakteru praw przyrody, uważając, że świadomość ludzka wnosi prawa do przyrody.

11 Agnostycyzm (słowo pochodzenia greckiego: a — nie, gnosis — wiedza) — teoria idealistyczna, której zdaniem świat jest niepoznawalny, rozum ludzki jest ograniczony i prócz własnych wrażeń nie może niczego poznać.

12 K. Marks i F. Engels, „Manifest Komunistyczny”, Warszawa 1951, str. 71.

13 G. M. Malenkow, Referat sprawozdawczy Komitetu Centralnego WKP(b) na XIX Zjeździe partii, Warszawa 1953, str. 86—87.

14 B. Bierut, „O partii“, Warszawa 1952, str. 24.

15 J. W. Stalin, „O programie Kominternu“, Dzieła, t. 11, Warszawa 1951,

str. 164—165.

16 Gnoseologia (słowo pochodzenia greckiego, gnosis — wiedza, poznanie, logos — słowo, nauka) — teoria poznania, nauka o źródłach poznania rzeczywistości oraz formach, w jakich odbywa się proces poznania.

17 W. I. Lenin, „Materializm a empiriokrytycyzm”, Dzieła, t. 14, Warszawa 1949, str. 391.

Comments are closed.